Als je op een doorsnee dag naar de rivier kijkt, zie je er niets van. De rivier stroomt zoals altijd. Op sommige plekken langzaam, daar waar die versmalt sneller. Maar onder dat water speelt zich iets alarmerends af: de bodem daalt. En dat heeft grote, negatieve gevolgen. Voor alle gebruikers van de rivier en inwoners en ondernemers langs de rivier. De gevolgen kosten de samenleving potentieel honderden miljoenen euro’s. Rivierbodemdaling is daarmee een urgent probleem dat programma Ruimte voor de Rivier (RvdR2.0) probeert op te lossen met verschillende maatregelen.
De rivierbodem daalt dus. Dit komt door erosie: het uitschuren van de bodem. Dit gebeurt in principe in elke rivier en is heel normaal. Alleen wordt er in onze rivieren nu meer sediment (zand en grind) afgevoerd dan aangevoerd, de rivier is uit balans. Zo schuurt de bodem steeds verder uit. Dat gebeurt met name op de Maas en de Waal, in mindere mate op de IJssel. De bodem van de Waal is de afgelopen decennia op plekken anderhalf tot twee meter lager komen te liggen. En als we niet ingrijpen op de Gemeenschappelijke Maas, verwachten we dat de rivierbodem daar in 2075 ook op delen met twee meter gedaald zal zijn.
Wat betekent dit in de praktijk?
De dalende rivierbodem lijkt een onzichtbaar probleem maar de effecten zijn zeker te merken, vooral bij laagwater. Bijvoorbeeld voor de scheepvaart. De rivierbodem zakt namelijk niet overal even snel. Dit veroorzaakt drempels in de rivier. Kabels en leidingen die door bodemdaling bloot kunnen komen te liggen, zorgen voor extra ‘hindernissen’. Dit maakt dat schepen bij laagwater minder volgeladen kunnen worden en dat per schip tientallen vrachtwagens extra de weg op moeten.
Ook zorgt de dalende rivierbodem voor verdroging van de grond in de omgeving. Water zoekt altijd het laagste punt, en door de dalende rivierbodem wordt de rivier steeds vaker dat laagste punt. Hierdoor sijpelt grondwater uit de omgeving richting de rivier. Landbouwgrond verdroogt hierdoor en ook uiterwaarden komen droog te liggen. Dit is slecht voor de natuurontwikkeling in de uiterwaarden. Ook funderingsschade langs de rivier wordt mede veroorzaakt door de dalende grondwaterstanden.
En tenslotte raakt rivierbodemdaling onze zoetwatervoorziening. Vooral in de zomer is Nederland hiervoor sterk afhankelijk van de Rijn, die zo’n 80% van het zoetwater levert. Door daling van de rivierbodem verandert ook de verdeling van dat water over de grote rivieren. Door de dalende Waal, stroomt minder water via de IJssel richting het IJsselmeer, wat de beschikbaarheid van zoetwater in delen van het land onder druk zet.
Beeld: © Roy Frings
Naftaleidingen die bloot zijn komen te liggen door bodemerosie op de Gemeenschappelijke Maas na het hoogwater van 2021
Besluit over maatregelen
Het is duidelijk dat we moeten ingrijpen. Programma Ruimte voor de Rivier 2.0 onderzocht meerdere oplossingen om de rivierbodem op te hogen en erosie te stoppen. Lees verder over de verschillende oplossingen.
Deze zomer neemt het kabinet een besluit over oplossingsrichtingen en maatregelen om de rivierbodem te stabiliseren. Het programma gaat daarna aan de slag met het ontwerp en de uitvoering. Lees meer over de besluiten die RvdR2.0 in 2026 neemt.