Spring direct naar de hoofdnavigatie, de zoekfunctie of de inhoud
Leestijd: 12 minuten
5585x1430_header_arjokleihuis

Ruimte voor de Rivier: belang van internationale aandacht

FOTOCREDITS
Arjo Kleihuis

Het programma Ruimte voor de Rivier draagt binnen de landsgrenzen bij aan de veiligheid van 4 miljoen mensen die in het rivierengebied leven én aan de bescherming van de enorme daar aanwezige economische waarde. Daarnaast betekent het een kans voor het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied. Het gebied wordt er mooier op en economisch vitaler.

Het Ruimte voor de Rivier-gedachtegoed vindt echter niet alleen in eigen land vruchtbare bodem; van over de landsgrenzen wordt met zeer veel interesse gevolgd 'hoe die Nederlanders nu weer met het water aan de slag zijn'. Overigens is dat vaak zeker geen vrijblijvende belangstelling. In tal van landen gaat het Nederlandse bedrijfsleven concreet aan de slag met de Ruimte voor de Rivier-benadering. Een zoektocht naar het hoe, wat, en waarom.

Mondiale problematiek

De zeespiegel stijgt, en neerslagpatronen veranderen: veel rivieren krijgen in natte perioden meer water te verwerken. William van Niekerk, voorzitter Kernteam Export & Promotie van de Topsector Water en directeur bij BAM: "Vooral voor de laaggelegen delta's wereldwijd, waar al dat water samenkomt, heeft dat ingrijpende gevolgen. Tegelijkertijd groeit de wereldbevolking en mondiaal tekent zich een duidelijke urbanisatietrend af. Mensen trekken op grote schaal naar met name de laaggelegen en dichtbevolkte deltagebieden. Niet voor niets: het zijn over het algemeen de economische meest belangrijke gebieden."

infographic02

In 2050 leeft ruim 70% van de wereldbevolking in steden, is de verwachting. En die liggen van nature vaak in delta's. Om leven en have en goed in deze gebieden te beschermen tegen het water zijn oplossingen nodig. Dit, terwijl in de dichtbevolkte gebieden ook sprake is van enorme ruimtelijke ontwikkelopgaven. Van Niekerk: "Dat is niet alleen met het oog op de toekomst van belang. In veel landen vormt het water ook vandaag de dag al een reële bedreiging." Wereldwijd is er naar schatting jaarlijks een bedrag gemoeid van honderd miljard euro met de bescherming van (vaak) dichtbevolkte deltagebieden tegen overstromingen."

‘Bij het in kaart brengen en combineren van de opgaven betrekken we alle stakeholders, zowel op nationaal als regionaal niveau. Dat concept is heel krachtig’

Opgaven met elkaar verbinden

Overal ter wereld wordt gezocht naar oplossingen om op een slimme manier met het water om te gaan. En: het mooiste is natuurlijk wanneer die oplossingen recht doen aan de veelheid van belangen die voortspruiten uit de ontwikkelopgaven. "Dat is precies wat het Ruimte voor de Rivier-programma bereikt", zegt David van Raalten, marktsectorleider Deltatechnologie bij Arcadis, één van de ingenieurs- en adviesbureaus die vanaf een zeer vroeg stadium bij het programma betrokken is: "Het interessante aan Ruimte voor de Rivier is dat het programma een fysiek vraagstuk - hoe creëer je waterveiligheid? - combineert met een ruimtelijke opgave. We weten binnen Ruimte voor de Rivier niet alleen functies te combineren, maar we gaan nog een stapje verder: we krijgen het voor elkaar om opgaven met elkaar te verbinden. Om dat te kunnen doen, is het essentieel om voortdurend te zoeken naar de opgaven die voor een gebied relevant zijn. Als mensen natte voeten krijgen, dan is één van de opgaven al duidelijk: het water komt te hoog. Maar misschien ligt er ook nog wel een wens om de economische ontwikkeling te stimuleren, of om natuurontwikkeling van de grond te krijgen. Die verschillende opgaven weten we binnen Ruimte voor de Rivier te combineren. Dat werkt in Nederland én het sluit aan bij de toenemende internationale behoefte aan integrale oplossingen. En bij het in kaart brengen en combineren van die opgaven betrekken we bovendien nog eens alle stakeholders, zowel op nationaal als regionaal niveau. Dat concept is heel krachtig."

Kerstin Schweighofer

Naam en faam op watergebied: internationale media-aandacht

Die kracht valt op: Ruimte voor de Rivier kan zich verheugen in een enorme internationale media-aandacht. Een kleine greep uit het mediapalet: De Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Australië en Brazilië schrijven over de 'Dutch approach'. De Washington Post betitelt de Nederlandse aanpak van rivierverruiming 'vooruitziend'. En de BBC besteedt aandacht aan Ruimte voor de Rivier in de documentaire BBC Horizons over de mondiale hoogwaterproblematiek. En ook voor medianetwerk Al Jazeera is Ruimte voor de Rivier geen onbekende. "Die specifieke belangstelling voor Ruimte voor de Rivier past in een wat bredere context", vertelt Kerstin Schweighöfer, woordvoerder en oud-voorzitter van de Buitenlandse Persvereniging: "Als het om water gaat, wordt traditioneel vaak al heel snel naar Nederland gekeken: 'hoe pakken die Hollanders het aan?' De manier waarop Nederland met het water omgaat staat in het buitenland bekend als innovatief, gedurfd en onconventioneel. Nederland wordt gezien als een gidsland dat steeds nieuwe wegen inslaat om met het water om te gaan. Als het gaat om het onder de knie krijgen van het water, dan zijn de ogen dus direct op Nederland gericht."

Landschap: geschapen land

Van vechten tegen water, naar leven met water en het creëren van meer ruimte voor het water om de veiligheid te vergroten. Die omslag in beleid wordt met veel interesse gevolgd, maakt Schweighöfer duidelijk. "Het verrast: Nederland pakt het weer anders én op geheel eigen wijze aan. Tegelijkertijd zijn we dat van Nederland gewend. Ook als het gaat om andere onderwerpen. Dat mag op vele vlakken veranderd zijn, wat water betreft zijn 'jullie' nog steeds innovatief en 'anders'; voortdurend bezig de relatie met het water te vernieuwen en daarmee jullie eigen land te vormen. Dat is heel bijzonder. Misschien staan jullie er zelf niet eens bij stil, maar er zijn twee Nederlandse woorden die wereldwijd carrière hebben gemaakt. Het eerste woord is 'apartheid' en daar zullen jullie niet trots op zijn. Wat betreft het tweede woord, is trots zeker op zijn plaats. Dat is 'landschap', waaraan bijvoorbeeld het Engelse 'landscape' is ontleend: jullie scheppen land uit het water. En door de eeuwen heen zijn jullie gewend om de ruimte in te richten en om te vormen. En als er - zoals nu het geval is - ruimte aan het water wordt teruggegeven, dan bedenken jullie wel weer iets om die ruimte toch nog te kunnen gebruiken: voor recreatie bijvoorbeeld, of natuur. Of door het bouwen van drijvende huizen. Die houding is typisch Nederlands. Wat bovendien opvalt is de manier waarop Nederland draagvlak weet te creëren voor de rivierverruimende maatregelen. Er worden geen plannen van bovenaf opgelegd, maar gezamenlijk gemaakt.

‘De manier waarop Nederland met water omgaat, staat in het buitenland bekend als innovatief, gedurfd en onconventioneel’

Met die bijzondere houding ten opzichte van het water, creëert Nederland ook nog eens een heel mooi exportproduct. De hele wereld doet een beroep op jullie kennis en kunde."

‘Thuis gebruiken we hem ook’

"De goede naam die Nederland heeft, legt ons land geen windeieren", zegt Van Niekerk. "De mondiale watersector - niet alleen deltatechnologie - is voor Nederland een belangrijke markt. Ondanks economische tegenwind groeide de export van de Nederlandse watersector de afgelopen jaren naar een bedrag van 7,3 miljard euro; een verdubbeling in vijftien jaar tijd."

‘Een thuismarkt en demonstratieprojecten zijn erg belangrijk. Het is natuurlijk veel sterker wanneer je kunt zeggen: ‘thuis gebruiken we hem ook’, dan wanneer je geen showcase hebt’

Dat bedrag mag overigens best nog groter worden als het aan de Topsector Water ligt. Van Niekerk: "De ambitie, geformuleerd voor de gehele watersector, is een verdubbeling van de toegevoegde waarde. Om die ambitie te kunnen verwezenlijken en de exportdeuren nog verder open te zetten, zijn een thuismarkt en demonstratieprojecten van groot belang. Het is natuurlijk veel sterker wanneer je kunt zeggen: 'thuis gebruiken we hem ook', dan wanneer je niets als showcase kunt laten zien."

Laten zien wat we in huis hebben

Wat dat betreft mag Ruimte voor de Rivier zich verheugen in een grote stroom van buitenlandse delegaties die naar Nederland komen en kennismaken met de manier waarop we rivierverruiming in de praktijk aanpakken. Van Niekerk: "In China, Vietnam, Indonesië, Hongarije, Roemenië - om maar een paar geïnteresseerde landen te noemen - weten ze inmiddels waar Nijmegen ligt, of de Overdiepse Polder." Gert Verzijl, directeur projecten bij Boskalis die bij verschillende in het oog springende Ruimte voor de Rivier-maatregelen betrokken is, onderschrijft het belang van de Ruimte voor de Rivier-thuismarkt: "Ik wil het geen proeftuin noemen, want het zijn echt heel serieuze projecten. Maar we kunnen met die projecten heel mooi aan potentiele buitenlandse opdrachtgevers laten zien wat we in huis hebben en wat we in Nederland aan het doen zijn. Overigens niet alleen op het gebied van het bouwen zelf, maar ook wat betreft de kennis en kunde die we hier bijvoorbeeld met innovatieve contractvormen opdoen. Ook dat stelt ons in staat een voorsprong te creëren in de wereld."

Loire ter hoogte van Orláns - Régis Thepot

‘De Nederlanders zeiden: die technische oplossing komt wel. Ga eerst eens kijken welke opgaven er in het gebied liggen. Dat was een heel inspirerende eye-opener’

Inspirerende eye-opener

Régis Thepot is directeur van het Établissement public territorial de bassin Seine Grands Lacs, een overheidsorganisatie die verantwoordelijk is voor het watermanagement van de Seine. Ook het hoogwatermanagement van Parijs valt hieronder. Dit Franse project is in belangrijke mate geïnspireerd door Ruimte voor de Rivier. Zijn eerste kennismaking met de Nederlandse aanpak van rivierverruiming als hoogwaterbescherming stamt echter uit de periode van voor het Seine-project. Thepot: "We zochten naar oplossingen voor de hoogwaterproblematiek langs de Loire, onder meer ter hoogte van Orléans. Die opgave benaderden we in eerste instantie 'gewapend' met technische oplossingen heel erg als een enkelvoudige opgave. Wat toen echt als een eye-opener werkte, was dat we in Nederland bij de Maaswerken zagen dat het ook anders kon: beter. De Nederlanders zeiden tegen ons: 'die technische oplossing die komt wel, ga eerst eens kijken wat er speelt, hoe mensen leven langs en rond de rivier. Wat zijn de belangen? Wat ligt er nog meer aan opgaven in het gebied en hoe kun je die combineren?' Dat was enorm inspirerend en daar hebben we veel van geleerd. Zo'n benadering leidt tot veel slimmere, aantrekkelijkere oplossingen om met de inrichting van de ruimte om te gaan. Bovendien is het hebben van oog voor en het in gesprek gaan met de omgeving een must om in urbane gebieden - zoals bij jullie bij Nijmegen en Deventer het geval is - tot integrale oplossingen te komen. Anders krijg je het niet gedaan."

560x290_klein_filmpje_alfa_nl

Alfa Nederland

Bekijk de video https://youtu.be/Yo9umffYsUA

Ruimte voor de Rivier lead-partner Europese programma’s

Zowel het Seine Grands Lacs project als het Loire-project nemen deel in een tweetal door Europa gesubsidieerde programma's: ALFA (Adaptive Land Use for Flood Alleviation) en FRC (Flood Resilien City). In beide projecten werkte Ruimte voor de Rivier als lead-partner samen met verschillende Europese partners. Zowel ALFA als FRC zijn inmiddels afgerond, een mijlpaal in het programma. Thepot: "Doel is dat op basis van onder meer kennisuitwisseling van elkaar geleerd wordt hoe beter om te gaan met het gevaar van overstromingen in de stedelijke gebieden en het creëren van opslagcapaciteit en extra afvoercapaciteit in landelijke gebieden." Dat werkt: de EU-partners plukken de vruchten van elkaars ervaringen en ontwikkelde kennis. Het Duitse Hördt-project bij Speyer bijvoorbeeld, betrekt in navolging van Ruimte voor de Rivier de regio bij de planuitwerking voor de inrichting van een overloopgebied. Kampen en Noordwaard leren van de evacuatieplannen van Orléans aan de Loire. En Nijmegen liet zich bij het ontwerp van de nieuwe kades bij Lent inspireren door de glooiende, geleidelijk aflopende kades van Orléans.

Ruimte voor de Rivier in Lent

Ruimte voor de Rivier Lent

Extra bagage

Kennis en ervaring deelt Ruimte voor de Rivier binnen Europese programma's. Maar draagt het Ruimte voor de Rivier-concept ook bij aan het openen van de buitenlandse markt? Van Raalten: "Sowieso wordt vaak een beroep gedaan op Nederland, gezien onze 'rugzak met bagage' als het gaat om wateropgaven. We hebben een hele rijke ervaring waar door het buitenland met grote bewondering naar gekeken wordt. Natuurlijk is het Nederlandse portfolio met Ruimte voor de Rivier alleen maar aantrekkelijker geworden; het is extra bagage. Dat zit hem niet alleen in het koppelen van opgaven op het gebied van hoogwaterbescherming en ruimtelijke ontwikkeling. Vooral ook de manier waarop met alle stakeholders gezamenlijk naar oplossingen wordt gezocht, blijkt voor het buitenland aantrekkelijk. Nog afgezien van de uiteindelijke inhoudelijke oplossing merk ik - in Colombia bijvoorbeeld of in Mexico - dat men vaak erg onder de indruk is van de manier waarop we in Nederland het proces organiseren. Dus om het even of het gaat om een dijkverlegging, een uiterwaardvergraving of een hoogwatergeul, is hun vraag: 'hoe krijgen jullie dat nou voor elkaar?'. En: 'neem jullie ervaring met Ruimte voor de Rivier mee, en kom ons daarbij helpen.' Ik merk daarom dat niet alleen geroepen wordt 'bring in the Dutch when it gets complicated', maar ook 'bring in the Dutch to get something done'."

Multi-stakeholderbenadering; overal toepasbaar?

Is de multi-stakeholderbenadering die zo kenmerkend is voor het succes van Ruimte voor de Rivier wel overal toepasbaar? Van Niekerk: "Natuurlijk verschilt de culturele context van land tot land. Maar het stellen van de vraag wat de opgaven zijn, het gezamenlijke vaststellen daarvan en het vervolgens gezamenlijk zoeken naar oplossingen is naar mijn overtuiging een aanpak die overal toepasbaar is. Dat betekent vanzelfsprekend niet dat daarmee de oplossingen ook overal hetzelfde zullen zijn."

Van Raalten: "Soms blijkt de oplossing voor de hoogwaterproblematiek zelfs helemaal niet te liggen in het creëren van meer ruimte voor het water. Maar bijvoorbeeld in de aanleg van een flexibele waterkering aan de monding van een rivier om bij storm opstuwend water vanuit zee te keren, vergelijkbaar met het concept van de Maeslantkering. Het proces dat je doorlopen hebt om daartoe te komen, is echter wel hetzelfde: eerst met iedereen vanuit zijn eigen rol rond de tafel en aan de slag om de opgaven in kaart te brengen en vervolgens naar oplossingen zoeken. Dat er uiteindelijk wellicht een ander soort oplossing nodig blijkt te zijn, is geen probleem: ook uit dat vaatje kunnen we tappen."

David van Raalten

David van Raalten

Geen dichtgetimmerde blauwdruk

Tegelijkertijd geeft Van Raalten aan dat de aanpak in sommige landen wel op wat onwennigheid stuit: "In voormalige Oostbloklanden is men bijvoorbeeld vaak gewend om zaken nogal top down te organiseren. Een ministerie bepaalt bij wijze van spreken wat iemands probleem is. En dan komen wij en we zeggen dat we graag met de burgemeesters van de steden langs de rivier aan tafel willen. Dat zijn ze helemaal niet gewend. In die situatie moet je dan niet zeggen: in Nederland organiseren wij het op die manier, dus daarom moeten jullie het ook zo doen. Daarom vind ik ook dat je het Ruimte voor de Rivier-concept qua governance niet als een soort dichtgetimmerde blauwdruk moet neerzetten, die voorschrijft hoe je het moet doen. Dus: geen dictaat vanuit Nederland. Maar de filosofie erachter - laten we de verschillende opgaven in een gebied in kaart brengen, met z'n allen bespreken en gezamenlijk een oplossing zoeken - is wel overal toepasbaar."

Rol overheid bij openen export

Inmiddels zijn Nederlandse advies- en ingenieursbureaus in veel landen actief met een op Ruimte voor de Rivier gebaseerde aanpak. Het binnenhalen van opdrachten gebeurt steeds meer op eigen kracht. "Bij de eerste projecten - ons eerste project in Polen bijvoorbeeld - lag dat anders", vertelt Van Raalten: "Dat is echt mede vanuit het programma Ruimte voor de Rivier geïnitieerd, en gefaciliteerd door het Netherlands Water Partnership (NWP). Om voet aan de grond te krijgen is dat heel belangrijk geweest." Van Niekerk: "De betrokkenheid van de overheid is van wezenlijk belang voor het openen van de export. Bijvoorbeeld bij het aanknopen van de eerste contacten en het winnen van vertrouwen. Maar uiteindelijk zit het onderscheidende toch in de expertise van het bedrijfsleven. En is de basis eenmaal gelegd, dan kunnen ze op eigen kracht verder."

Ook in financiële zin kan de overheid ondersteunen. Van Niekerk: "In Colombia werken we bijvoorbeeld met de zogenoemde Transitiefaciliteit: zowel de Colombiaanse als Nederlandse overheid investeren in hoogwaterbeschermingsprogramma's waarin het Nederlandse bedrijfsleven kennis en kunde inbrengt. De Transitiefaciliteit is er daarbij op gericht de relatie met Nederland van hulp naar handel te laten verlopen."

“Ik zie het werk echt wel komen”

Nederlandse advies- en ingenieursbureaus zijn over de grens aan de slag, maar tot op heden heeft de Ruimte voor de Rivier-aanpak de Nederlandse aannemerij in het buitenland nog geen contracten opgeleverd. Verzijl: "Het zijn sowieso vaak eerst de advies- en ingenieursbureaus die opdrachten uit het buitenland krijgen. Wij komen daar als opdrachtnemers over het algemeen wat achteraan. Dat het nog niet tot concrete opdrachten gekomen is, heeft naar mijn idee overigens ook veel te maken met het gegeven dat we hier in Nederland vooruitstrevend aan de slag zijn gegaan met het anticiperen op klimaatverandering. Het is mijn overtuiging dat andere landen met een wateropgave volgen. Alleen al in Europa hebben heel veel landen een probleem. En: het wordt steeds duidelijker dat die landen geld willen uittrekken voor het realiseren van oplossingen. In Duitsland is nu bijvoorbeeld 5,4 miljard euro vrijgemaakt voor een programma a la Ruimte voor de Rivier, terwijl het water al voor zo'n 2 miljard aan schade heeft berokkend. Het kan niet anders dan dat dat ook voor de Nederlandse waterbouwers contracten oplevert; ik zie het werk echt wel komen." Niet uit alle landen overigens, geeft hij aan: "Sommige landen kopen wel buitenlands advies in, maar als het gaat om de uitvoering, beschermen ze de eigen bedrijven die actief zijn in die markt. De markt in de Verenigde Staten is bijvoorbeeld zeer gesloten. Daar kom je als buitenlands bedrijf eigenlijk niet tussen."

‘We moeten voortdurend blijven zoeken naar nieuwe visitekaartjes’

Rivercare-programma: onderzoek naar effecten rivierverruiming

Het programma Ruimte voor de Rivier nadert de afronding. In 2015 en 2016 is er sprake van een piek in de oplevering van de projecten die het rivierengebied veiliger maken. Komt daarmee ook de motor tot stilstand die Nederland als waterland nog nadrukkelijker op de kaart heeft gezet dan al het geval was? Van Raalten: "Het is zeer verheugend dat het zogenoemde Rivercare-programma groen licht heeft gekregen. Daarbinnen gaan we op een veelheid van aspecten onderzoek doen naar de effecten van de Ruimte voor de Rivier-maatregelen. Al die plannen voor Ruimte voor de Rivier zijn gemaakt op basis van onze kennis en kunde en onze modellen waarin we allerlei dingen doorrekenen. Maar het blijven modellen en daar zitten allerlei aannames in. Nu kunnen we in de praktijk gaan kijken wat er gebeurt. Kloppen onze berekeningen bijvoorbeeld als het gaat om de sedimentatie van geulen die zijn aangelegd? Met het programma laten we de wereld zien dat we niet stilstaan. We blijven kennis ontwikkelen."

Zandmotor - Tweede Maasvlakte

Zandmotor - Tweede Maasvlakte

Zandmotor - Tweede Maasvlakte

Zandmotor - Tweede Maasvlakte

Voortdurend zoeken naar nieuwe visitekaartjes

Ook in bredere zin is het van belang te blijven investeren in kennisontwikkeling, zegt van Raalten: "We moeten voortdurend blijven zoeken naar nieuwe visitekaartjes. We zijn zeer gebaat bij grensverleggende projecten. De aanleg van de Tweede Maasvlakte bijvoorbeeld, of de Zandmotor. In dat licht is het ook van groot belang verder te gaan met het project Markerwadden. Met dat idee om heel veel hectare natuur in het Markermeer aan te leggen en de waterkwaliteit in het meer te verbeteren, kunnen 'onze' baggeraars innovatieve technieken testen én bewijzen. We hebben met andere woorden experimenteerruimte nodig om de rest van de wereld te laten zien wat we kunnen. Mijn pleidooi is: Nederland, zorg dat je voorop blijft lopen."

‘Wij zijn er echt van overtuigd dat door het creëren van meer ruimte aan de voorkant van een project, innovaties en omgevingsefficiënte oplossingen veel beter van de grond komen dan wanneer er sprake is van een dichtgespijkerd contract.’

Op de hoogte blijven van andere longreads van Ruimte voor de Rivier

Altijd als eerste de laatste longread direct in uw e-mail?
Dat kan!
Meld u aan door een e-mail voorzien van uw naam en gewenste e-mailadres te sturen naar info@ruimtevoorderivier.nl
U ontvangt daarna altijd de meest recente longread direct in uw e-mail.